Na ulicama Post-Evrope – bez prevoda

Gostujući po inozemnim konferencijama i sajmovima, govoreći na svom jeziku, već se događa po Evropi, da književnice i istraživači u publici imaju odziv podjednak, kao da čitaju u svom gradu.

Desi se da publika tako dobro razumije sve što govore, da pomaže prevodiocima, simultano, kao na nekom seminaru, pa onda zajedno traže pravu riječ, ne bi li to sve to dočarali što bolje na jeziku ovdašnjem. To se zasad vidjelo primjerice na prezentacijama postjugoslovenskih i ukrajinskih autora u Grazu, ili palestinskih i marokanskih u Granadi; i to je već praksa uobičajena, iz dana u dan, s promocije na promociju.

Mali je to doprinos, kako u krutu formulu književnosti ili visoke pismenosti, koja i dalje najčvršće čuva u sebi staru trijadu jedna zemlja – jedan jezik – jedna književnost, polako provaljuje bujica neočekivane govorne prakse koja vlada po ulicama, u razgovoru, u takozvanom životu; jezici se miješaju, rečenice započinju na jednom i završavaju na drugom jeziku, strane riječi se prilagođavaju infinitivu i prezentu drugog jezika, nevjerovatni stilovi se samo u jednom iskazu čovjeka ukrštaju u hipu, čim se ukaže riječ neovdašnje evokacije.

Nedavno se uostalom i kod nas, u jednom intervjuu slušalo najubojitijeg evropskog centarfora sa Balkana, koji se, e da bi izrazio svoje sopstvo, u pola rečenice morao prebacivati s jezika na jezik, koristeći švedski, štokavski, talijanski i engleski jezik, samo u dva sata.

Književnost i zakašnjela filologija

Kad uskoro neki brizantan pisac ("naše gore list") bude tako objašnjavao svoju poetiku, neće biti lišeno svake zanimljivosti da se vidi u koju će ga književnost svrstati trojedni južnoslavenski povjesničari književnosti. I da li će svi normirani, ako već nisu, biti zabrinuti nad tim jezičkim miš-mašom na nekoj našoj tribini? A stvar u književnosti nije od jučer – kao da prije više od pola stoljeća nismo imali Nabokova i Becketta, koji su i u pisanju bili virtuozni u najmanje dva jezika; no štampanje knjiga na raznim jezicima, za razliku od govora, uvijek se odvijalo odjelito.

Otpočetka Beckett nije bio svoj ni u francuskom ni u engleskom jeziku, ima sluha za najdublje idiome na raznim jezicima, najnormalnije prevodi samog sebe, sklapa šale i igre riječi, pravi kriptojezik, bez korijena, sastavljen jednako od francuskog, engleskog, anglo-irskog, i potpuno privatnih fonema i intervencija; ponovo proživljava, na drugačiji način, prvobitnu inspiraciju. Neudomljen, lutalica preko jezika, otvarajući novi prozor na egzistenciju, svagda ostajući ekscentričan, povučen, nostalgičan, namjerno nepravovremen, Nabokov često prevodi sebe i provlači zastavu eksteritorijalnosti preko Weltliterature od Rusije duž Francuske sve do Amerike. To je temeljito elaborirano u knjizi Extraterritorial: Papers on Literature & the Language revolution iz 1976.

(To da neki pisac pošalje roman izdavaču na nekoliko različitih jezika, u kojima započinje na jednom, završava rečenicu na drugom, valjda se još očekuje, mada bi i tu imao kakvu-takvu preteču – neki to zovu modernistički eksperiment – u onom posljednjem, nikada pročitanom, najvećem porazu Jamesa Joycea.)

Nemogućnost da se ponovi ekspresija i prenese poruka, veliki zijev koji je jezik obuzeo, nakon što su riječi pale kao zid iza kojeg su poubijani milioni ljudi u Evropi, o čemu će se pisati i decenijama nakon Holokausta, uostalom, bio je problem ponajprije pisanog registra, (evropske) visoke pismenosti, književnosti. Osim toga, i kad se počne svjedočiti o tim neizrecivim prizorima – krenut će se od usmenih svjedočanstava, kako su evropski književnost i film ponovo naučili da govore.

Kriza jezika nakon katastrofe

Zadnjih decenija se otvara mogućnost da se komunikacija obnovi opet u govoru, sada raznolikom, na tim multilingvalnim skalama, po kornerima, trotoarima, caffeima, donerhanama, teterijama, kad već toliko dugo književnost stilski zapinje na stranicama, kako vrijeme prolazi sve neuvjerljivija i irelevantnija.

Tako evropska pismenost otvara mogućnost da se sjeti potisnutih i zaboravljenih zvukova. Na brojnim jezicima među glavnim stilskim izazovima sada jeste kako svakodnevni govor, koji se mnogo ubrzao, i raslojio na neprebrojivo razne faze (a sada se počeo realizirati i na više jezika odjednom), uobličiti i privesti starom ritmu i retorici urazumljenoj na jednoj štampanoj istojezičnoj stranici.

Već sam napomenuo da ništa od toga već dugo i nije toliko nepoznato. George Steiner, držeći 1998. jedno predavanje, upozorava da ništa Evropi „ne prijeti radikalnije od bujice anglo-američkog i uniformne slike svijeta koju ono donosi“, jer u bujici (prisutnoj kao internet) tog proždirućeg esperanta nestaju lokalni ritmovi, sitne razlike, sporosti koje nose značenje. Gušenje jednog jezika je nenadoknadivo jer “svaki jezik nosi jedinstveni naboj proživljenog sjećanja i energiju svojih budućih vremena” (George Steiner, Ideja Evrope).

Ne treba objašnjavati kako je ta etnička i jezička raznolikost već korištena kao ubojito sredstvo. Steiner podsjeća da su „dvonošci sposobni za neizreciv sadizam, teritorijalnu žestinu, pohlepu i svaku vrstu poniženja“. Evropska kultura nikada nije bila imuna na vlastitu brutalnost. Visoka pismenost i sistematsko nasilje, rafinirani stil i logika isključenja, razvijali su se u istom sektoru. Čak je i ujedinjena Evropa bila korištena kao oružje i mehanizam koji označava neevropsko strano tijelo.

Evropa, nasilje i represivna kultura

U geoestetskoj imaginaciji 20. stoljeća pojam “Evropa” služio je konstantno, dakle, kao ideološki okvir represije: nacistička Njemačka i fašistička Italija, uz saradnju intelektualnih elita širom kontinenta, oblikovale su 1941. “novi evropski kulturni poredak” kroz institucije, tržište knjiga i redefiniciju onoga što je “evropska kultura”, pretvarajući kulturu u meku infrastrukturu hegemonije. U tom kontekstu, kolaboracionizmi u kulturi – uključujući i ustaški režim – paradoksalno prihvataju nadnacionalni autoritarni okvir, što jasno pokazuje i urednička smjernica iz ratnog perioda da “ustaška Hrvatska učvršćuje svoje mjesto u Novoj Europi svestranom suradnjom sa silama i tvorcima novog poretka”, gdje se politička zavisnost prevodi u jezik kulturne saradnje i “produhovljenog prijateljstva među narodima” (Marko Čović, Hrvatska revija 1942).

Ideja organske Evrope, koja povezuje rasu i prostor u jedinstveno tijelo civilizacije (spajajući germansko i rimsko nasljeđe pod vođama Osovine), normalizuje hijerarhiju i dominaciju kao istorijsku nužnost. Nakon 1968. taj obrazac se modernizuje kroz Novu evropsku desnicu, kojoj je koncept “trećeg puta” bio gotovo prirođen: odbacivanje liberalne demokratije i univerzalizma, uz simpatije za fašizam, zagovarajući elitističko, autoritarno, panevropsko jedinstvo protiv Washingtona. U srpskoj ratnoj propagandi Dragoslava Bokana taj imaginarij dobija konture ovdašnje sakralne geografije, u kojoj se Evropa prikazuje kao prostor mitskih bojišta i gralske hrišćanske civilizacije, gdje se nacionalna sudbina (npr. “nebeska Srbija”) stapa na republičkosrpskim frontovima s evropskom misijom. U svim tim varijantama “Evropa” postaje moralizovana i sakralizovana kategorija koja legitimira hijerarhiju, homogenost i trajni konflikt kao prirodni poredak.

Za Steinera je, pedeset godina nakon Drugog svjetskog rata, međutim, višeglasnost ili multilingualnost znak da evropski prostor ima naličje, da nije u međuvremenu posve oglušio. Kao da opet misli da je moguće za okrvavljeno uho zadjenuti nečuvenu i neobičnu riječ. Govoreći različito u raznim okvirima, umjetnice (odnosi se i na umjetnike) nemaju ništa sa sobom kao legitimnim predstavnicima nacionalnih kultura, kako se dotad moglo učestvovati u evropskoj kulturnoj razmjeni; i to je moguće ako u kulturnom životu ne učestvuju samo na svom jeziku.

Među „umornom, podijeljenom i zbunjenom djecom Atine i Jerusalema“, kaže Steiner u Ideji Evrope, možda još postoji sposobnost da se vrati uvjerenje kako „neispitan život nije vrijedan življenja“. A ispitivanje, u evropskom smislu, tada znači slušati više jezika odjednom — i prihvatiti da nijedan nema posljednju riječ. Ako zaboravi da se smisao krije u nijansi, u neprevodivoj finesi, u tvrdoglavom ostatku koji odbija da se svede na opšti standard, tada će izgubiti i razlog da se postoji.

U tom kontekstu pojava „neukorijenjenosti“ velikih pisaca dolazila je kao iznevjerenje kompromitiranih kalupa; sviranje na skalama praznine. Pisac je tradicionalno bio biće „smješteno“ u maternji idiom, u njegov ritam, u njegove skrivene odjeke koje nijedan rječnik ne može zabilježiti; odsječen od tog jezika, bio je, kaže Steiner, poput osakaćenog bića. A onda se javljaju Nabokov, Borges, Beckett – autori koji funkcioniraju u više jezika, osjećajući ih sve kao stranu zemlju. Kao da su odjednom otvorili više prozora za egzistenciju.

Ekstrateritorijalni pisci i raspad centra

To više nije bio samo egzil – pisci su odlutali van svoje teritorije. Nijedan egzil nije radikalniji, kaže Steiner, od egzila iz jezika; i upravo zato je takav pisac adekvatan simbol doba raseljenih, doba iščupanih korijena. Ekstrateritorijalnost nije više bila manjak, nego znak vremena u kojem je centar izgubljen, a identitet nužno višestruk. (Zanimljivo da će se ovdašnji vanteritorijalni pisci i spisateljice – Aleksandar Hemon, Dubravka Ugrešić, Saša Stanišić i ini – ukazati nakon takvog jednog jugoslovenskog sloma.)

Onda se ide još dalje: takav jezik nije samo sredstvo izraza, nego kreator strukture osjećanja. Čovjekova sposobnost da govori u budućem vremenu – da „sanja unaprijed“ – po Steineru je metafizički skandal i gramatička činjenica u istom času. Historija je, kaže on, „jezička mreža bačena unazad“; bez jezika nema oblikovanog sjećanja, nema kulturnog vremena. To što se počelo koristiti i živjeti na više jezika slično je stanje, i došlo je u isto vrijeme kad se shvatilo da se neka čestica može naći u bilo kojem dijelu svemira.

Kad se kriza jezika ukazala kao slom vrijednosti prošlog svijeta, kad kultura osjetljiva na najfinije nijanse proizvede mehanizme istrebljenja – među literatorima našlo se, dakle, onih koji su napustili sve i otišli van svoje teritorije, odlutavši i zavičajno i koncepcijski (počeli su pisati onkraj teritorija etničkih teritorija, ali i onkraj književnosti kao takve, vraćajući se na to polje i koristeći znanja drugih profesija; i onda drugih jezika). To svakako nije donijelo optimizma (koliko estetskog izazova), proizvevši konfuziju, izgubljenost, otuđenost, raznostrujnost, kao dominantna osjećanja postmodernog svijeta, vrlo izazovno.

Zato Evropa opet nakon katastrofe nije osvanula standardizirana nijednim “zajedničkim jezikom” koji sve poravnava; ako bilo gdje, ona opstaje samo dok je njezin jezik živa borba ideoloških akcenata i odgovora, ili mnogostrujan i multilingualan. Kad se to dvoje prekine, ostaje ili prazna tehnika komunikacije ili retorika kao ljuštura; a to su, u evropskoj istoriji, prilike da se gvozdeni kalupi popune monofonim govorom koji vodi ka novim granicama i starim zločinima, kao crnom pjenom štampe.

Kuriozum je, međutim, bio u tome što, dok se ta transformacija jedne pismenosti odvija, Evropa nakon Drugog svjetskog rata prestaje biti centralna svjetska sila, broj stanovnika nezaustavljivo pada, po geopolitičkim filozofima ulazi se u fazu post-Europe. Toliko dugo se pokušavao rekonstruirati Heimat koji će pomoći da se spasimo sve većeg otuđenja – da se ponovo osmisli dom u kojem ćemo se osjećati sigurno i ugodno – Zahtijeva li to još jedan Blut und Boden? (Yuk Hiu, Post-Europa) – a sada su, dovraga, po svim tim ćoškovima, po glavnim evropskim gradovima, stajali ljudi u čijim riječima je sve to postojalo kao strana zemlja; kao da je svako u bilo kojem polisu, govoreći, bio spreman napraviti svoju domovinu, bar u govoru, što nije lako išlo. Zaraženi tom emitacijom, i Evropljani se pobojaše da će takvom početi osjećati sopstvenu zemlju. Bio je to, po njima, još jedan predznak Sudnjeg dana, to jest Great replacementa.

U isto vrijeme, na drugoj strani, bila je to prilika za pronalazak davno izgubljenih jezičkih skala, davno utuljenih tonova, kojih se prestalo sjećati po tim ulicama; zvučali su tako poznato. Jezička raslojavanja nisu nastajala samo tako što se riječ koncentriše na riječ druge ideološke provenijencije, nego i riječ drugačijeg jezika koji je donosio drugi vidokrug. Može se to objasniti na primjeru Andaluzije i Španije i odnosa sa Evropom, kako je jedna neevropska (arapska) pismenost, koja se vratila na ulice Malage i Granade, ponovo popunila stare umukle skale, koje su sistematski bile eliminisane iz zone pismenosti.

Istraživači detektuju da je Rekonkvista – koncept koji je punu artikulaciju dobio tek u devetnaestostoljetnom nacionalizmu – javio kao mehanizam koji je arapski i hebrejski jezik, kao i islamski i jevrejski registar, učinio Evropi izvanjskim i neovdašnjim. Osam stoljeća drugačije pismenosti u toj zemlji predstavljeno je kao „nacionalna zagrada“ koju je trebalo zatvoriti povratkom religijskog i teritorijalnog jedinstva. Time drugačiji jezik i pismenost nisu samo politički potisnuti nego i simbolički izbrisani iz priče o evropskoj kulturi. Šutnja i prazne stranice ovdje djeluju kao instrument pamćenja. (v. Charles Hirschkind, The Feeling of History - Islam, Romanticism, and Andalusia, 2020)

Andaluzija, Rekonkvista i potisnuti jezici Evrope

Španski historičar Américo Castro, međutim, još četrdesetih godina upozorava da španski identitet nije proizvod čiste genealogije, nego „kreativne simbioze“ muslimana, Jevreja i kršćana započete 711. godine. „Ono što je omogućilo djela poput Celestine i Don Quijotea… bila je vizija čovjeka u kojoj su, kao u dragocjenoj tapiseriji, bile utkane islamske, kršćanske i jevrejske koncepcije čovjeka.“ Drugim riječima, evropski roman nastaje od početka i iz prisustva tuđe riječi koja je bila i strana. Kada se život raspara i jedan se njegov sloj proglasi stranim tijelom, ne nestaje samo jedna religija ili jezik, nego se sužavaju i prebivalište i kanonski žanrovi. Izbacivanje arapskog i hebrejskog iz španske pismenosti značilo je osiromašenje imaginacije i prekid jednog složenog modela stvaralaštva.

Castro je za tu kompulzivnu negaciju skovao izraz vivir desviviéndose – živjeti poričući vlastitu stvarnost. Hirschkind sugerira da to nije samo španska bolest nego i evropska. Šutnja o arapskom ili hebrejskom jeziku i njihovoj ulozi u filozofiji, nauci i književnosti proizvela je neuvjerljivu samosliku: države koji sebe zamišljaju monolingualnim i monofonim, iako su historijski nastale na nekoliko različitih jezika i izbrisanih pogleda na svijet.

Kada se početkom 21. vijeka pojavljuje Hirschkind u Granadi, kao istraživač (dolazeći u ovaj okvir iz Amerike, s jevrejskim backgroundom), odmah otkriva jednu stranu pismenost kao sveprisutni šum ispod službenih priča, krećući se po brdovitim ulicama tog evropskog grada koji stoji kao neka vanteritorijalna enklava. I te drugačije tonove, prije nego na pisanim stranicama, naći će u govoru i muzici. To nije bila stvar od jučer, kaže, već je i Lorka, kao granađanski amblem, tako pisao, s tim osjećanjem fondo sonora. Bili su to dubinski ritmovi, koji su odnekud zvučali poznati, a tako neprimjereni kanoniziranoj evropskoj kulturi.

Kad pismenost zakaže – kad “zvanični” jezik više ne može podnijeti ono što je uradio – u igru je ušla muzika kao paralelna arhiva. Lorca, slušajući neartikulirani krik s ulice cante jondo, u tom zvuku prepoznaje glas prognanih i proganjanih: romski i sefardski glas, ali i glas Arapa koji su poraženi, represirani i na kraju protjerani; i u tim naprezanjima čuje arapske i perzijske podtonove, kao da se ono izbrisano vraća kroz skalu. Hirschkind kaže da se u andalucizmu razvila osjetljivost na “muzičnost života”: da se Andaluzija ne pamti samo kroz tekstove, nego kroz rezonance, kroz fondo sonoro koji preživljava i kad su riječi otpisane. U flamenku, već kanonizovanom, čut će od prve ritam sufijske muzike koji je slušao prije toga preko mora, u Egiptu.

Muzika kao paralelna arhiva Evrope

Muzika, kao “kao strani jezik”, kojom svaku noć odjekuju ćoškovi i podrumski klubovi po Granadi, dolazi kao povratak izgubljene kulturne intuicije: ne vraća istoriju kao podatak ili predavanje, nego i dok se još ne znaju i ne govore ti strani jezici – oživljava osjećaj kretanja s onu stranu oficijelne skale, i vidljive i nevidljive. To je sposobnost da se “nastavi” i "kalemi“ tuđa fraza bez prevoda, i prije nego se to u riječima stvarno realizira. Možda je to jedan od razloga zašto mnogo lakše svi ti svirači i pjevači iz Afrike, sa Bliskog istoka, tako lako ulaze u repertoare klubova i centara po Evropi, često pletući tonove izvorne muzike iz svojih zemalja i pokrajina sa nekim mainstreamom, naprimjer jazz melosom, da im to lakše prođe.

Već je poznato da muzika osjeća da postoji dio života koji se ne može reći jezikom, ili da jezik nije cijeli naš glas. Praveći rez između toga ko smo i šta govorimo otvara se i mogućnost da se postane to što se osjeća, neko drugi, i prije nego se uspije artikulirati u riječima. (Muziku i matematiku Steiner je nakon Holokausta osjećao kao jedina dva modusa kako se u Evropi u doba velike onijemlosti i retorike šutnje može obnoviti visoka pismenost.) Muzika sada dolazi kao priprema jezika da opet jednom progovori, kao posloženi i produženi i uglazbljeni žamor s ulica.

Kako godine prolaze, flamenco, skale i fondo sonoro, kao raznostrujni govori, prevazilaze neurotične (akademske, kanonske, fiksirane) pisanije i nacionalne filologije koje se brane od sjećanja. To što se vraćalo jezovito (unheimlich): ne kao nešto novo, nego kao nešto "što je nekad bilo dobro poznato i dugo prisno“ pa je postalo strano tek zato što je potisnuto – kao ono što je trebalo “ostati skriveno”– sve to jezivo što je unutra (u Heimlichu), a tretira se kao uljez – kao “jezik koji si nekad znao pa zaboravio” –sve se više normalizuje i usložnjava svakodnevnu govornu i ideološku interakciju koja dobiva nove nijanse i nizove, blagodareći ljudima koji su se ponovo ukazali u gradu. Takvo prisustvo strane riječi, sa drugim nabojem, takva koncentrisanost na drugačiji verbalno-ideološki akcent unutar svog govora, osjeća se i šire sada, kao neobična španska artikulacija izazova naše epohe u političkom životu Zapada.

Proteklih godina, valjda se u Španiju steklo toliko ljudi s raznih strana (i s Magreba, i Kolumbije, i Venecuele, i Meksika, i Gvineje), koje je Imperija ucvilila na ovaj ili onaj način; i imali su baš tu iz nekog razloga, u naporu tranzicije od frankizma, prostora da se neprestano izražavaju, da govore o tome, da se sve to čulo čak i po institutima i tribinama i medijima, tako i toliko – kao milion malih treptaja koji se sintetizirao u jedan otkucaj koji smo vidjeli – da se moralo sintetizirati u drugačiji i neobičan španski politički glas u Evropi. Jer, kad se svi ti govornici i svirači slože oko zajedničke melodije, sve češće, onda traju protesti svaki drugi dan i glavne ulice su posve blokirane.

Koji će glas u toj polifoniji nadvladati – dokle je taj proces post-evropske tranzicije Evrope? Da li je desničarska reakcija prejak vladajući trend koji će ponovo ukalupiti, suzbiti, monoficirati, kultivirati tu pregršt raznobojne verbalno-ideološke komunikacije po Evropi? Ili je ta desničarska reakcija, dok filologija sekundira crtajući legitimni kontinent Evrope (anglistika + romanistika + hungaristika + slavistika + skandinavistika + germanistika), samo prolazni i posljednji napor stare gramatike koja pokušava stati na put već završenoj transformaciji Evrope u post-Evropu, pred nezaustavljivim kovitlacem tzv. svakodnevnog života koji će je pregaziti?

Jugoslovenski slučaj i zakašnjelo multilingvalno poglavlje

Naravno, na to pitanje nismo kadri odgovoriti; to će se tek vidjeti; a za to će trebati još najmanje deset godina. Jugoslovenska književnost, pod pritiskom europeizacije, od Prvog svjetskog rata naovamo, također je, prije kolapsa, prošla isti filološki put na kojem se izgradio kanon, kada je trebalo utuliti i eliminisati sve drugačije pismenosti iz sopstvenog korpusa, kako bi se kandidovala kao legitimna evropska (slavistička) pismenost. Rezultat te borbe za legitimnost u evropskim okvirima jeste to da će se nakon 1918. sve više pisati na jednom jeziku, koji je našao (multikulturnu) utjehu u b/h/s varijanti, dok se početkom 20. stoljeća i govorilo i štampalo, samo u Sarajevu, na najmanje tri doista različita jezika i dva pisma. (O tome kako je išlo potiskivanje i kultivacija autora na jevrejsko-španjolskom i orijentalnim jezicima u jugoslavističkom kontekstu više se može pročitati ovdje.)

Iako su imali odličnu predispoziciju u pogledu osposobljenosti i otvorenosti za pismenosti Globalnog juga, sada je to poprilično utuljeno i postjugoslovenski literatori moraće krenuti onkraj evropskih sebe, ponovno se opismenjavajući u tom pravcu; multilingvalno poglavlje tek će se otvarati.

Zasada u Evropi, kada je u pitanju književni život, već samo prevođenje donosi zanimljive stvari, tako da su neka djela i pisci dobili veću pažnju i razumijevanja u stranim sredinama, posebno ako tu i prisustvuju na ovaj ili onaj način; nekada se u prevodu ne vidi, naprimjer, jezička ovještalost, stilski momentum originala koji se ne poklapa s prevodom, nekada su prevoditelji umješniji od autora (pa nađu bolji registar u svom jeziku za to što je autor htio reći), itd. I to je jedan od razloga zašto se na estetski tzv. kvalitet djela sve manje obraća pažnja. Zaključak je da će uskoro pisci graditi ljepše i prostranije domove za svoju literaturu u stranim sredinama, gdje je moguće da naprimjer otvaraju važnu i zanemarenu temu, koja mnogo znači tamošnjim čitateljima, dok su u svom gradu posve nezanimljivi i zastarjeli.

A šta je tek s onim minestrelima koji obično stoje trenutno po uglovima stranih ulica, sklapaju stihove na ko zna kojem jeziku, propovijedaju ili pjevaju s gitarom; kao da svako ima prostora po tim trotoarima i klubovima pokazati vlastiti raznobojni govor. Književnost kakvu znamo u Evropi, promovirana od izdavača i po akademijama (i kad je nacionalistička i liberalna, sve dok je monolingualna) posljednja je brana koja stoji na putu toj potpuno drugačijoj govornoj praksi prisutnoj po post-evropskim ulicama, sprečavajući tu živu (ideološku) interakciju da se razmaše i u umjetnosti da rezultate.

Ko god isključivo insistira na estetskim vrijednostima, velikim imenima, starim žanrovima i nomenklaturi stare evropske umjetnosti – uglavnom je čuvar aktuelnog poretka i, nehotimice, ma koliko liberalan, službuje jednoj represivnoj gramatici koju njeguje na lijep i civiliziran način, odgađajući inoviranje pisanog.

Nedavno je najpoznatiji postjugoslovenski pisac, kao laureat nagrada na Sajmu u Leipzigu, kao da su upravo one jamac višejezičnosti i otvorenosti, krasnoslovio o Evropi i književnosti s mnogo pouzdanja u te riječi, koje su nekad pronosile „zvuk čizama nacističke Njemačke“ i „miris ropstva i germanizma“ (Sartre), dok se danas (kao i tada uostalom) osjeća u mirisu sajmova, knjiga, katedri i univerziteta, tih posljednjih tvrđava stare represivne pismenosti. Stvari su takve da je posve logično da se isti pisac, samo malo prije te laudacije, oduševi nad poduhvatom jednog recitatora migranta Nigerijca astrofizičara, koji je naučio tako dobro hrvatski jezik, da je sposoban akcenatski tretirati stihove, čak i na raznim dijalektima, bolje i od izvornih govornika. To je napisano s mnogo istinske simpatije, koliko za nacionalni kanon, toliko i za tog pridošlog čovjeka koji se sjajno uklopio u novu sredinu.

Da li će doći vrijeme kad ćemo i sami biti tako koncentrisani i vladati na jednom dijalektu njegovog afričkog (kojeg li?) jezika, ako je on usred Evrope već svoje uradio? Koliko je doista jedan hispanist ili slavist spreman proučiti bar jednu pjesmu na nekom neovdašnjem neevropskom jeziku, razumjeti evokativnost bar jednog stiha tog pjesnika kolege koji piše i objavljuje u istom gradu? Onaj koji tog sagovornika nije čuo i na njegovom jeziku – nikada ga neće upoznati i razumjeti do kraja, sklopivši o njemu punu sliku, kao da sve vrijeme razgovara s njegovim alter egom. (To je drugo nacrtano lice na probnom helijumskom balonu koji nosi na kanapi svezanoj oko ruke.)

Takva živa koncentracija na tuđu riječ (bez) prijevoda – što je tek omogućilo prisustvo svih tih ljudi, ako se već živi i piše u Evropi koja je već postala i post-Evropa – jedan je od zanimljivijih stilskih ili estetskih izazova i ovog jezika i ovdašnje pismenosti, o čemu će tek čuti (mnogo zanimljivije od polemika da li su Andrić; Krleža i Selimović srpski, bošnjački, hrvatski ili jugoslovenski pisci).

I od takve nove koncentracije, kao simptoma, zavisi jesmo li baš posve zapetljani u aktuelnoj političko-ideološkoj mrtvouzici, koja je samo jedna od mrtvouzica.